Seminarium Kategorie Opisu Zagłady w Polsce

Pracownia Współczesnej Literatury i Komunikacji Społecznej

Pomysł pracy seminaryjnej nad kategoriami opisu Zagłady zrodził się z obserwacji, że mówienie o Holocauście jest w Polsce silnie uwikłane w procesy definiowania i redefiniowania tożsamości zbiorowej. Wedle triady R. Hilberga Polacy zaliczali się do grupy bystanders, a więc nie uczestniczyli w zdarzeniach bezpośrednio - nie byli ani sprawcami, ani ofiarami. Mimo to określenie ich roli w eksterminacji, stosunek do ofiar oraz wpływ zakorzenionych w kulturze praktyk dyskryminacyjnych (XIX i XX wiecznego antysemityzmu) na realizację ostatecznego rozwiązania mają zasadnicze znaczenie dla autowizerunku grupy większościowej, a co za tym idzie dla jej samooceny. Możliwość – czy patrząc z innej perspektywy: groźba – przeformułowania lub krytyki zastanych praktyk i autodefinicji sprawia, że dyskusja o Zagładzie wywołuje w Polsce żywe emocje.
Już w czasie wojny polska kultura żywo zareagowała na eksterminację. Z jednej strony pojawiły się głosy wydobywające na jaw zachowania zbiorowe sprzyjające realizacji ostatecznego rozwiązania. Intelektualiści i pisarze zauważali rodzaj porozumienia z okupantem w sprawie Żydów, zadowolenia z eksterminacji wypowiadanego głośno lub nieświadomego, przejawiającego się jedynie w zbiorowych praktykach. Z drugiej strony wiedza ta poddawana była kulturowej obróbce służącej tworzeniu pozytywnego autowizerunku polskiej większości oraz zacieraniu trudnych elementów polsko-żydowskiej historii.


Interesują nas polskie narracje ujmujące polską rolę w eksterminacji Żydów. W ramach finansowanego przez NPRH projektu „Wobec Zagłady – w stronę demitologizacji kategorii opisu. Kategoria «obojętni świadkowie»” przyglądamy się właśnie roli świadka. Traktujemy ją jako narracyjny konstrukt. Staramy się opisać retoryczne wytwarzanie pozycji świadka, któremu towarzyszy selekcja faktów i zjawisk wchodzących do opowieści, budowanie kolektywnych aktorów wydarzeń i określanie granic reprezentacji (oddzielanie zjawisk reprezentatywnych od marginalnych, grup istotnych od nieważnych), tworzenie obrazu zachowań grupowych i towarzyszących im motywacji.
W tym ujęciu jednym z zasadniczych fenomenów polskiego dyskursu o Zagładzie jest pojawianie się wiedzy niewygodnej z punktu widzenia grupowego autowizerunku i jej kulturowe neutralizowanie.

Metodologia
Badamy komunikację jako fenomen społeczny. Bierzemy na warsztat zarówno dzieła indywidualnych autorów (literatura, filmy, wydarzenia artystyczne), jak i teksty kultury wytwarzane zbiorowo (np. nieskoordynowane, pozornie chaotyczne i na poły anonimowe zagospodarowywanie przestrzeni miejskiej). W analizowanym materiale szukamy tego, co ponadindywidualne i intersubiektywne.
W związku z tym będziemy korzystać następującego aparatu pojęciowego:
1. Wzór kultury. Kulturę rozumiemy zgodnie z klasycznymi definicjami. Jej przejawy są indywidualne, ale daje w nich o sobie znać to, co zobiektywizowane, przekazywane i dziedziczone (Stefan Czarnowski). Wzory kultury kształtują rozumienie faktów, które zawsze pozostają „czyimiś faktami”. Wzór kultury pozostaje charakterystyczną cechą grupy. W miarę potrzeby będziemy sięgać do analizy strukturalnej, by pokazać modularność i sekwencyjność wzorów kultury, a także unaocznić, jak często przybierają one postać społecznych rytuałów.
2. Przemoc symboliczna. Ważne będą dla nas spostrzeżenia Pierre’a Bourdieu dotyczące mechanizmów dyskryminacji i ich językowych (w szerokim sensie obrazu świata) uwarunkowań. Będziemy korzystać z narzędzi Bourdieu tam, gdzie spotkamy się z sytuacją, w której zarówno dominujący, jak i zdominowani uczestniczą w tym samym wzorze kultury utwierdzającym dominację i podporządkowanie, czyli przemoc symboliczną. Ważne będą dla nas opisy praktyk większości dominującej, a także strategii przyjmowanych przez zdominowanych i wykluczonych (wg Bourdieu „Broń słabych jest słabą bronią”).
3. Pojęcie praktyki. Kategorie dyskursu są przedmiotem społecznych gier. Ich sens nie jest stały, a często także nie jest w pełni świadomy, zmienia się zależnie od tego, kto i w jakim celu z nich korzysta.
4. Obiektywność. Badając fenomeny społeczne, nie możemy uciec od problemu obiektywności opisu. Chcemy pozostać w tradycji Karla Mannheima i jego koncepcji obiektywności, pamiętając o uwarunkowaniach własnego myślenia. Będziemy starali się ujawniać jego założenia i w trakcie pracy poddawać je krytycznemu oglądowi.
5. Perspektywa narratywistyczna. W analizach konkretnych tekstów kultury będziemy zwracać uwagę na relacje porządku języka i porządku rzeczywistości. Interesować nas będzie, w jaki sposób strategie narracyjne i językowe zakreślają granice możliwych wyobrażeń i możliwej refleksji. Będziemy korzystać z inspiracji semiotycznej. W analizie narracji o historii będziemy się inspirować ujęciami np. Jamesa E. Younga (Writing and Rewriting the Holocaust. Narrative and the Consequences of Interpretation, 1988) czy Haydena White’a (Historical Emplotment and the Problem of Truth, 1992).

 

Logo Archiwum Kobiet

 

     

 

 

 

 

 

 

 

Logo Słownika Polszczyzny XVI wieku

 

Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk

ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, tel. (22) 826-99-45, 6572-895, faks. (22) 826-99-45